«Το μεγάλο λάθος μου…

…‘Ηταν ότι δεν έθεσα ενώπιον των ευθυνών της την κυβέρνηση Καραμανλή. Γιατί αφελώς τον πίστευα».

Η συγκεκριμένη δήλωση* του Jean-Claude Juncker έχει ιδιαίτερη πολιτική και ιστορική βαρύτητα, όχι μόνο επειδή προέρχεται από έναν από τους βασικούς πρωταγωνιστές της ευρωπαϊκής διαχείρισης της κρίσης, αλλά κυρίως γιατί αποκαλύπτει —έστω εκ των υστέρων— κάτι που για χρόνια πολλοί υποψιάζονταν: ότι η ελληνική κρίση δεν αντιμετωπίστηκε αποκλειστικά ως τεχνοκρατικό ή οικονομικό ζήτημα, αλλά και ως πεδίο πολιτικών ισορροπιών, προσωπικών σχέσεων, καθυστερήσεων και ευρωπαϊκών σκοπιμοτήτων.

Η φράση «τον πίστευα» είναι από μόνη της αποκαλυπτική. Δείχνει πως σε κρίσιμες στιγμές της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας, οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν λειτουργούσαν πάντοτε με την ψυχρή αυστηρότητα που συχνά επικαλούνται, αλλά και με πολιτικά, προσωπικά ή διακρατικά φίλτρα. Αυτό δεν είναι απαραίτητα παράνομο ή πρωτοφανές στην πολιτική. Είναι όμως εξαιρετικά προβληματικό όταν αφορά ζητήματα που επηρέασαν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων και καθόρισαν την πορεία μιας ολόκληρης χώρας για δεκαετίες.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν ήταν «θεμιτή» αυτή η στάση. Το βαθύτερο ερώτημα είναι τι ακριβώς μας αποκαλύπτει για τον τρόπο λειτουργίας της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκείνη την περίοδο.

Και ίσως η απάντηση να είναι σκληρή και για τις δύο πλευρές.

Από τη μία, αποκαλύπτεται ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δεν ήταν ούτε τόσο έτοιμοι ούτε τόσο αποφασιστικοί όσο παρουσιαζόταν δημόσια. Η Ευρωζώνη δεν διέθετε μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων αντίστοιχου μεγέθους, ενώ οι πολιτικές ηγεσίες της Ευρώπης δίσταζαν να παραδεχτούν εγκαίρως το μέγεθος του ελληνικού προβλήματος —ίσως γιατί φοβούνταν τις επιπτώσεις σε ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα και κυρίως στις αγορές.

Από την άλλη, η ίδια η δήλωση επιβεβαιώνει έμμεσα ότι υπήρξε ανοχή απέναντι στις ελληνικές κυβερνήσεις της περιόδου 2004–2009 και στις δημοσιονομικές επιλογές τους. Αντί η χώρα να αξιοποιήσει τη σταθερότητα της συμμετοχής της στην ΟΝΕ για να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις και παραγωγική ενίσχυση της οικονομίας, κυριάρχησαν η δημοσιονομική χαλάρωση, η διόγκωση των ελλειμμάτων, ο δανεισμός, η πολιτική αδράνεια και η αναβολή δύσκολων αποφάσεων.

Ακόμη και όταν η διεθνής κρίση είχε ήδη αρχίσει να διαφαίνεται, επικράτησαν ο εφησυχασμός και η προσπάθεια αποφυγής του πολιτικού κόστους, με αποτέλεσμα η χώρα να οδηγηθεί το 2009 σε πλήρη απώλεια αξιοπιστίας απέναντι στις αγορές και στους ευρωπαίους εταίρους της.

Το πολιτικό συμπέρασμα, λοιπόν, ίσως είναι ότι το 2010 δεν κατέρρευσε μόνο η ελληνική οικονομία ή το ελληνικό πολιτικό σύστημα. Κατέρρευσε και η ψευδαίσθηση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί πάντοτε ως ένας ουδέτερος, αυστηρός και απολύτως ορθολογικός μηχανισμός κανόνων και διαδικασιών.

Η ελληνική κρίση έδειξε ότι η Ευρώπη είναι βαθιά πολιτική υπόθεση. Ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μέσα από συσχετισμούς ισχύος, φόβους, συμβιβασμούς, καθυστερήσεις και συχνά με γνώμονα όχι μόνο το «σωστό», αλλά και το πολιτικά διαχειρίσιμο.

Ταυτόχρονα, όμως, θα ήταν εύκολο —και βολικό— να μεταφερθεί όλη η ευθύνη στους «κακούς Ευρωπαίους». Γιατί, όσο κι αν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί καθυστέρησαν, δίστασαν ή έκαναν λανθασμένους χειρισμούς, η πραγματικότητα παραμένει ότι η Ελλάδα εισήλθε στην κρίση με υπαρκτές και σοβαρές παθογένειες, τις οποίες για χρόνια οι κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας απέφευγαν ν’ αντιμετωπίσουν ουσιαστικά.

Ίσως, τελικά, αυτή η εκ των υστέρων παραδοχή του Γιούνκερ να φωτίζει περισσότερο απ’ όλα το κλίμα εκείνης της εποχής: μια Ευρώπη που δεν ήθελε να δει έγκαιρα το πρόβλημα και μια Ελλάδα που δεν ήθελε να παραδεχτεί το πραγματικό μέγεθός του.

Και κάπου ανάμεσα στις αυταπάτες των μεν και στις καθυστερήσεις των δε, βρέθηκε μια κοινωνία να πληρώνει το κόστος.

* Δήλωση του πρώην προέδρου του Eurogroup στο ντοκιμαντέρ των Ελένης Βαρβιτσώτη και Βικτώριας Δενδρινού «Στο Χιλιοστό» που προβάλεται από τον τηλεοπτικό σταθμό ΣΚΑΪ..